Amatör Teknelerde Kullanılan Makinalar

Teknenizi suda ilerletmek için temel olarak 2 şeye ihtiyacınız vardır: Sıvı yakıtı (benzin yada motorin) hareket enerjisine çevirecek bir içten yanmalı makina ve makinanın hareketini kullanarak geminizin yol almasını sağlayacak olan sevk sistemi (su jeti veya pervane). Diğer bir seçenek olan yelkenli tekneleri ayrı bir yazı konusu yapacağım için onlara hiç değinmedim.

Gemi Makinaları

Genel olarak bir makina dışardan aldığı havayı, yakıt tankındaki yakıt ile karıştırıp silindirler içerisinde yakar ve oluşan enerji (yüksek enerji ve yüksek basınç altındaki gazların toplam enerjisi) ile pistonları hareket ettirir. Bu sayede yakıtın içerisindeki kimyasal enerji, pistonların hareketi ile mekanik enerjiye (harekete) dönüşür.

Meraklısı için not: günümüzde kullanılan modern motorların tamamı "içten yanmalı" motorlardır. İçten yanmalı olmayan motorlara en bilinen örnek ise eski tren lokomotiflerinde kullanılan "buhar makineleridir". Bunlarda yanma odası motorun dışında olup, yanma odasındaki yüksek sıcaklık ayrı bir kapta bulunan sıvıyı (genelde su) ısıtarak hareket sağlar.

Gemilerde kullanılan sevk sistemlerini türlerine göre bir kaç grupta toplayabiliriz. Genel olarak yakıt türüne göre benzinli makinalar ve dizel makinalar olmak üzere 2 grupta toplayabiliriz.

Dizel yada benzinli olsun, makinalar 2 veya 4 zamanlı olmak üzere iki çeşittir.

Makinaların gemi tekne üzerindeki konumuna göre dıştan takma (outboard) ve dahili makinalar (inboard) olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Kullanılan soğutma sistemlerine göre makinaları hava ve su soğutmalı olarak ikiye ayrılırlar.

Amatör teknelerde en sık kullanılan sevk sistemleri ise sıradan pervaneli sistemler, dıştan takma motorlar ve su jetleridir.

Bu kategorileri ve bunların denizdeki kullanım alanlarını, avantaj/dezavantajlarını ayrı ayrı açıklamaya çalışacam.

2 ve 4 Zamanlı İçten Yanmalı Makinalar

İsimlerinden de anlaşılacağı gibi makinalar motordaki oluşan hareket enerjisinin iletildiği volan dişlisinin her dönüşünde gerçekleşen adım sayısına göre 2 ve 4 zamanlı olarak sınıflandırılır.

2 zamanlı motorlarda bu zamanlar (1) Sıkıştırma zamanı ve (2) Yanma zamanıdır. 4 zamanlı motorlarda ise sıralama (1) Emme (2) Sıkıştırma (3) Yanma ve (4) Egzos zamanlarıdır.

4 Zamanlı Motor Çalışma PrensibiBenzinli bir motorun enine kesitini gösteren yandaki şekilde, 4 zamanlı bir motorun çalışma zamanlarını görebilrsiniz. Şekilde mavi renkle gösterilen temiz havanın girdiği yer "emme manifoldu", kahverengi renkli olan egzos gazlarının çıktığı yer "egzos manifoldu", emme ve egzos manifoldlarında aşağı-yukarı minik hareketlerle havanın geçişini engelleyen veya buna izin veren parçacıklara subap (veya valf), sadece benzinli motorlarda bulunan ve yanma sıkıştırma zamanı sonrası çakarak kıvılcım oluşturan ve yanmayı sağlayan parça "buji", aşağı yukarı giderek hareketi oluşturan parça "piston", pistonun içerisinde gidip geldiği kapalı bölme "silindir", pistonun alt tarafında bulunan ve pistonun hareketi ile dönen parça "krank mili", en altta sarı renkli motor yağını tutan alan ise "karter" olarak adlandırılır.

2 zamanlı motorlar da benzer mantıkla çalışmasına rağmen, emme ve egzos zamanları olmadığı için dizaynları farklılık gösterirler. En önemli farklar: 2 zamanlılarda subaplarin olmaması ve bundan dolayı dizaynlarının daha basit oluşu ve yağlama sistemlerinin bulunmayışıdır. Yağlama sistemleri olmadığı için yakıt tankına yakıt ile birlikte belli bir oranda yağlama yağı eklenmesi gerekir.

4 zamanlı motorlarda her yanma zamanına karşılık krank milinin yarım tur döner. 2 zamanlı motorlarda ise her yanma zamanında krank mili tam tur döner. Bu sebepten dolayı ideal şartlarda aynı ağırlık ve hacimdeki iki motordan; 2 zamanlı olan, 4 zamanlı olandan azami 2 kat daha fazla güç üretir. Yada aynısını tersten söyeleyecek olursak: aynı gücü üreten iki motordan, 4 zamanlı olan 2 zamanlı diğer motorun yaklaşık iki katı ağırlığındadır.

Ağırlığın tekne performanı üzerindeki negatif etkisi göz önüne alındığında iki zamanlı motorlar çoğu amatör denizci için tercih sebebidir.

2 ve 4 zamanlı motorların artı ve eksileri

2 Zamanlı

4 Zamanlı

+ Basit dizayndan dolayı daha düşük maliyet + Daha yüksek verim ve az yakıt yüketimi
+ Her dönüşte güç zamanı vardır. + Ayrı yağlama sistemi ve daha uzun ömür
+ 4 zamanlılara göre çok daha hafiftirler + Çevreye karşı daha duyarlı
+ Benzer boyut ve ağırlıktaki 4 zamanlılara kıyasla 2 kata kadar daha fazla beygir gücü + Rölantideyken daha az titreşim
- Düşük güce sahip çoğu 2 zamanlı motorda yağlama sistemi olmadığı için 4 zamanlılara kadar iyi yağlama yapılamaz ve motorlar daha kısa ömürlüdürler. + Daha sessiz
- Yakıta eklenen yağlama yağından dolayı işletme maliyetleri daha yüksektir. - Yüksek alım maliyeti ve ilave ağırlık
- 4 zamanlılar kadar yüksek verimli çalışmadıkları için daha çok yakıt tüketirler. - Daha yüksek bakım ve tamir ücretleri
- Yakıt ile birlikte yağ da yaktıkları için (genellikle) çevreyi daha çok kirletirler  

Genel olarak dahili motorların tamamına yakını 4 zamanlı dizek motorlar olup bunlarda seçme şansınız pek fazla olmuyor. Ama dıştan takma benzinli motorlarda ise seçenek çok fazla ve ihtiyacınıza uygun bir motoru seçmek biraz daha tecrübe istiyor. Son yıllarda 2 ve 4 zamanlı motorlar arasındaki farklar kullanıcıların lehine olacak şekilde azalmakta ve akım genelde 4 zamanlı motorlara doğru gitmekte. Ama yine de piyasada yağlama sistemine sahip 2 zamanlı motorlar bulabildiğiniz gibi, 2 zamanlılara yakın ağırlıkta 4 zamanlı motorlar da bulabilirsiniz. İhtiyaçlarınızı belirleyerek seçiminizi ona göre yapmanızda fayda var.

Benzinli ve Dizel Motorlar

Bilgilere geçmeden önce şunu belirtmekte fayda var: Ticari ve askeri maksatlı kullanılan gemi makinalarının tamamına yakını dizeldir. Benzinle çalışan gemi makinası bulunmaz. Dizel makinaların bu kadar yaygın olmasının sebeplerine birazdan geçeceğim. Ancak ticari uygulamaların tamamının dizel olması, dizel motorların sizin tüm ihtiyaçlarınıza cevap vereceği anlamına gelmez. Teknenize makina seçerken alım maliyetini, bakım maliyetlerinizi, yakıt maliyetinizi ve performans isteklerinizi düşünerek seçim yapmanız gerekir.

Dizel makinaların benzinli makinalardan en büyük farkı çalışma prensibidir. Benzinli makinalarda sıkışma zamanında silindirin içerisine benzin püskürtülür ve sıkışma zamanının sonunda bujinin çakması ile ateşleme sağlanır. Dizel makinalarda ise ateşleme sistemi ve yanma odasındaki bujiler bulunmaz. Sıkıştırma zamanının sonunda silindirin içerisine yakıt pulverize şekilde püskürtülür ve yüksek basınç ve sıcaklık altındaki havanın etkisi ile yakıt spontane bir şekilde(kendi kendine) tutuşur ve yanma gerçekleşir. Dizel makinelerin dizaynı daha basittir ancak benzinlilere kıyasla çok daha yüksek basınç altında çalışması gerektiği için materyal olarak daha sağlam dizayn edilirler, daha ağır ve daha uzun ömürlüdürler.

Dizel makinaların ilk alım maliyeti benzinlilere kıyasla daha yüksektir ancak ikinci elde değerini daha iyi korurlar, yakıt masrafalrı ve bakım maliyetleri de genelde daha düşüktür.

Genellikle 12 metrenin üzerindeki tekneleri hareket ettirebilmek için benzinli makinaların torku yetersiz kaldığından bu teknelerde sadece dizel makinalar kullanılır.Bu tonajdaki bir tekneyi benzinli bir makina ile donatırsanız, yakıt maliyetleri kesinlikle aşırı yüksek olacak, teknenin stabilitesi ve maksimum menzili de olumsuz yönde etkilenecektir.

Dizel makinalar nispeten daha ağır olduklarından dolayı 7 metrenin altındaki teknelerde büyük oranda sadece, bu tekneleri hareket ettirmek için gerekli olan sınırlı gücü daha ucuz bir şekilde sağlayabilen benzinli makinalar kullanılır. Bu boydaki teknelere konacak bir dizel makina teknenin ağırlığını çok arttıracak ve teknenin toplam ağırlığında makinanın ağırlığı büyük bir paya sahip olacaktır.

Bahse konu sebeplerden dolayı "Benzinli mi, yoksa dizel makina mı?" sorusu daha çok 7 ile 12 metre atasında boya sahip tekne sahiplerini ilgilendiren bir sorudur.

Benzinli ve dizel makinaların karşılaştırılması

Benzinli makinaları dizellere göre daha çok daha sessiz çalışırlar. Her ne kadar benzinli mi yoksa dizel makinaların mı çevreye daha çok zarar verdiği halen tartışılsa da, dizel makinaların egzost gazları, eğer teknenin egzost çıkışları su altında değilse, benzinlilerden daha çok rahatsız edicidir.

Dizel makinalar, sağlam dizaynlarından dolayı benzinlilere kıyasla daha uzun ömürlüdürler. Genellikle benzinli makinalarda 1500 saat olarak belirtilen motor ömrü, dizel makinalar için 5000 saatin üzerindedir. Bu saatlerden sonra makinalarda büyük çaplı onarım yapılması gerekmektedir. Ancak dizel makina bakımlarının benzinlilerden çok daha pahalı olmaları, uzun vadede bakım maliyetlerini aynı seviyeye getirmektedir.

Eğer çok küçük bir tekneniz varsa (ör. küçük şişme bot) bu tekneniz için dizel bir dıştan takma motor bulmanız imkansızdır. Oysaki bu tekneniz için 2,5 HP gücünden itibaren, kendi yakıt tankı üzerinde olan, benzinli dıştan takma motor bulmanız mümkündür.

Olaya güvenlik olarak bakacak olursak, benzin motorine göre çok daha yanıcıdır ve çoğu gemici teknesinde parlayıcı özelliğe sahip benzin gazı birikmesinden hoşlanmaz. Benzin tanklarının ve çevresinin çok iyi havalandırılması gerekir. Motorin ise uçucu ve parlayıcı olmadığından dolayı teknede taşınması çok daha güvenlidir.

Dizel makinalar benzinlilere kıyasla çok daha az yakıtla daha çok enerji üretirler. Günümüzde benzinli makinaların verimi yüzde 30'lar civarında iken, dizel makinalar yüksek sıkıştırma oranları ve yüksek yanma sıcaklıklarından dolayı yakıtın içerisindeki enerjinin yüzde 45'inden fazlasını enerjiye çevirebilirler. Ayrıca dizellerin verimleri genellikle tüm devirlerde sabit iken, benzinli makinaların devri yükseldikçe verimleri de düşer.

Benzinli makinalar çok daha yüksek devirlerde çalışabildiklerinden dolayı bunların güç/ağırlık oranları dizellere göre daha yüksektir. Bundan dolayı yarışmalarda ve performans uygulamalarında ağırlıklı olarak benzinli dıştan takma makinalar kullanılır.

Dizel makinaların distribütör, bujiler gibi elektrikle çalışan parçaları olmadığından arıza yapma oranları daha düşüktür ve bu da tek balına bile, denizin ortasında tek şamandıra gibi kalmak istemeyen denizciler için bir tercih sebebidir.

Sayılan tüm bu avantajlarına rağmen, dizel makinaları daha ekonomik oldukları için tercih etmek, kendileri farkında olmamasına rağmen, çoğu amatör denizci için çok mantıklı değildir. Benzer beygir güçlerine sahip benzinli ve dizel iki makinanın alım maliyetlerini ve ekonomik ömürleri boyunca yapacağınız bakım ve işletim masraflarını karşılaştırırsanız, benzinli makinaların daha ekonomik olduğunu görebilirsiniz. Eğer tekneniz 12 metreden daha kısa ise ve teknenizi yılda 150 saatten daha az kullanıyorsanız (ki çoğu amatör denizci 150 saatin çok altında kullanır), benzinli bir ana makina sizin için daha ekonomik olacaktır.

Küçük bir tekneye büyük bir dizel makina sığdırmanın mutlaka bir bedeli olacaktır. Eğer makinanızın etrafında çalışma yapacak kadar yeterli alan yoksa, makinadaki her bakımın bedeli yüksek olacaktır. Makinanın alt tarafında yer alan bir yağ kaçağını gidermek veya bir su tulumbasını değiştirmek için teknenizin her tarafının sökülmesi gerekiyorsa, bunlar teknenizin tamir maliyetlerini arttıracaktır. Ayrıca normalde bir bakışta görülebilecek çoğu küçük problem, sadece "görülmesi zor olduklarından dolayı" çok daha büyümeden fark edilemeyecek ve büyük onarım maliyetleri ile karşınıza çıkabilecektir.